0312 ... .. ..

ulak@gokboru.org

SADRİ MAKSUDİ ARSAL

 (5 Ağustos 1879 – 20 Şubat 1957)

Sadri Maksudi ARSAL

İdil-Ural Türklüğü ve Türkçülüğün yetiştirdiği önemli fikir adamlarından olan Sadri Maksudi Arsal, 5 Ağustos 1879 tarihinde Tataristan’ın başkenti olan Kazan’ın 30 km kuzeyindeki Taşsu köyünde doğdu. Babası köyün imamı olan Nizamettin Molla, annesi ise köy okulunun kızlar bölümünü idare eden Meftune Hanım’dır. Ağabeyi olan Hadi Beğ ise Türkçe Hocası ve Eğitimciydi. Ceditçilik akımının mensuplarından olan Hadi Beğ, Sadri Maksudi’nin yetişmesinde ve eğitim hayatında önemli bir rol oynamıştır.

Köy okulunu bitirdikten sonra Allamiye medresesine gitti. Bu esnada Ağabeyi Hadi Beğ’den Türkiye Türkçesini öğrenerek İstabul’da çıkan gazete, kitap ve dergileri takip etmeye başladı. 14 yaşında Daniel Defoe’nin Robison Crusoe adlı romanını, 16 yaşında ise Tabakatülarz adlı İstanbul Türkçesiyle yazılan eserleri Kazan Türkçesi’ne çevirmiştir. Allamiye Medresesi bitirdikten sonra ağabeyi ile birlikte Kırım’da İsmail Gaspıralı’nın Zincirli Medresesine gitmiştir. İsmail Gaspıralı’ya olan sevgisinin büyüklüğü tarif edilemez bir boyutta idi. Öyle ki; İsmail Gaspıralı’ya  “Benim manevi babam İsmail Gaspıralı’dır!” diyecek kadar yoğun bir bağlılığı vardı.

1896-1901 yılları arasında Kazan’daki Rus Öğretmen Okulu’na girdi. 19 yaşındayken “Magiyşet” (Maişet-Yaşayış) adlı Kazan Türkçesi’ndeki ilk romanı yazdı. Okulu bitirdikten sonra İsmail Gaspıralı’nın ve İstanbul’a gelerek görüştüğü Ahmet Mithat Efendi’nin tavsiyelerine uyarak Paris’te eğitimini sürdürmeye karar verdi.

1901-1906 yılları arasında Paris’te Sorbonne Üniversitesi’nde Hukuk okur. Bu arada İsmail Gaspıralı’nın gazetesine yazılar yazar. Aynı dönemde Yusuf Akçura ve Ayaz İshaki gibi Türkçülerle de çok yakın dost olmuştur.

1906 yılının Ağustos ayında Rusya’ya dönerek Nijni Novgorod şehrinde düzenlenen Rusya Müslümanları Kongresi’ne(16 Ağustos 1906) katıldı. Merkez Komite üyesi seçildi.

20 Şubat 1907 günü açılan Rusya Meclisi’ne Kazan şehri milletvekili olarak girdi ve Duma başkanlık divanı üyeliğine seçildi. Duma dağıldıktan sonra ikinci kez milletvekili seçilerek meclis’te Tatar Türkleri ve Rusya Müslümanlarının haklarını ateşli bir şekilde savunan konuşmalar yaparak sonuna kadar savundu. Bu dönemde 1907-1910 yılları arasında ünlü Türkolog Raddlof’un derslerine katıldı.

1910’da tanınmış Tatar ailelerinden olan Ramioğullarından Şakir Efendi’nin kızı Kamile Hanım ile evlenmiştir.

II.Meşrutiyet’ten sonra yayınlanmaya başlayan Türk Yurdu Dergisi’nin I. ve II.sayılarında “Büyük Emeller” adlı makalesi Can Bey takma adıyla yayınlanmıştır.

1913-1917 yılları arasında Kazan şehrinde Avukatlık yapmıştır. 1 Mayıs 1917’de toplanan Birinci Umum Rusya Müslümanları Kongresi’nde kurulması kararlaştırılan Şura’ya seçildi. 20 Temmuz’daki ikinci toplantıda İç Rusya ve Sibirya Türk Tatarları Milli Medeni Muhtariyeti’nin kurulmasına öncülük etti. Muhtariyet Heyeti kuruldu ve heyetin başkanlığına da seçildi. Böylelikle 1552’den beri esaret altında olan Kazan Tatar Türklerinin kısa süreli de olsa ilk devlet başkanlığını yapmış oldu.

1917 Ekim Devrimi ile birlikte Çarlık yıkılarak Sovyetler Birliği kuruldu. Fakat komünistler, Türklere verdikleri sözleri tutmayarak Bağımsız ve Muhtariyet ilan eden Türk Devletlerine saldırarak yıktılar. Sadri Maksudi, Finlandiya’ya kaçmak zorunda kaldı. Oradan da Fransa’ya geçti. Fransa’da bulunduğu sürede, hem Sorbonne Üniversitesi’nde Türk Tarihi dersleri verdi, hem de Paris Barış Konferansı’nda Türklerin haklarını savundu. Atatürk tarafında Türkiye’ye davet edilince ailesiyle birlikte Ankara’ya geldi.

1924’de Maarif Vekaleti Telif ve Tercüme Heyetine aza ve 1925’te Ankara Hukuk

Mektebi (sonradan Fakültesi) profesörlüğüne tayin edildi. (O zaman Ankara

Hukuk Mektebi Adliyeye tabi idi.) Sadri Maksudi Hukuk Mektebinde (bugünkü

Hukuk Fakültesi) Türk Hukuk Tarihi kursusunu kurdu. 1925 yılından

1950 yılına dek Ankara ve İstanbul Hukuk Fakültelerinde Hukuk Tarihi, Türk

Hukuk Tarihi, Hukukun Umumi Esasları, Hukuk Felsefesi derslerini verdi.

24 Nisan 1931’de Şebinkarahisar ve 8 Şubat 1935’te Giresun’dan mebus

seçildi. 26 Mart 1939’e dek sekiz senesi mebuslukla geçti. 1950-1954 yılları

arasında yine milletvekilliği yaptı. 1950-1951 yıllarında Türk Parlamento

Grubu başkanı olarak Avrupa Konseyinde Türkiye’yi temsil etti.

Devlet adamlığı, siyasetçiliği yanında hukukçu, tarihçi, dilci ve milliyet

nazariyatçısı bir sosyolog olan Sadri Maksudi Arsal 20 Şubat 1957 tarihinde

İstanbul’da vefat etti.